Landfræðileg upplýsingaverkefni hafa skilað miklu til samfélagsins í gegnum tíðina. Þetta mikilvæga fagsvið höfum við gjarnan séð fjallað um opinberlega hér á landi í tengslum við kortagerð, loftmyndir, gervitunglagögn og landmælingar, en jafnframt í birtingu ýmissa landfræðilegra gagna í kortasjám og sérhæfðum landfræðilegum vefsíðum á netinu. Í bakgrunni þessarar starfsemi liggur gríðarleg gagnasöfnun af ýmsum toga, kortagögn sem aflað hefur verið á vegum opinberra stofnana, sveitarfélaga og fyrirtækja á markaði áratugum saman. Í þeim liggur ómetanleg saga og þar eru fólgnir möguleikarnir á að skoða breytingar á yfirborði landsins í gegnum tíðina. Þessi málaflokkur og tengd verkefni eru talin hafa kostað samfélagið milljarða á löngum tíma og verulegur hluti þess hefur verið greiddur af opinberu skattfé. Það er því mikilvægt að notendur, hvort sem þeir eru sérfræðingar eða úr hópi almennings, hafi sem best aðgengi á netinu að þessum nauðsynlegu heimildum.

Breytt tækni gerir okkur stöðugt auðveldara um vik að afla margvíslegra nýrra kortagagna og jafnframt að birta þau með ýmsum hætti gegnum sífellt fullkomnari veflausnir. Víða hefur verið vel staðið að birtingarmálum nýrra kortagagna gegnum kortasjár og sértæka vefi. Við heillumst af því sem þróunin leiðir af sér, það koma stöðugt ný gögn og við þurfum sem notendur yfirleitt ekki að hugsa um gæði eða uppruna þeirra, hvað þá varðveislu frumgagnanna. Aðgengið er svo daglega fyrir framan okkur meðal annars í farsímunum, sumt uppfært nánast í rauntíma, en þar með er ekki öll sagan sögð. Hvað verður um allt eldra efni sem byggt var á svo sem kort, loftmyndir og gervitunglagögn sem eru yfirleitt fljótlega skilgreind sem „gamlar heimildir“, þegar nýtt efni er komið til sögunnar og uppfærsla hefur átt sér stað?

Á liðnum misserum hafa verið gerðar umtalsverðar breytingar á skipulagi þeirra stofnana þar sem ég starfaði alla mína starfsævi við stjórnum ýmissa landfræðilegra málaflokka og gagnaverkefna á ólíkum sviðum landupplýsinga. Þarna var um að ræða 25 ár hjá Landmælingum Íslands og 15 ár hjá Orkustofnun, en einnig framhaldsnám á milli þeirra starfa. Allan þennan tíma var samhliða unnið í innlendum sem og erlendum samstarfsverkefnum og hjá samtökum á sviði landupplýsinga þar sem gagnaskipulag kom meðal annars mjög við  sögu.

Sameining Landmælinga Íslands og Náttúrufræðistofnunar annars vegar og sameining Orkustofnunar og Umhverfisstofnunar hins vegar, varð niðurstaða úr stærri hugmyndapakka stjórnvalda sem ekki komst í framkvæmd nema í þessari mynd. Það á eftir að koma í ljós hvort þetta nýja fyrirkomulag verði til bóta eða ekki, en það skiptir verulegu máli hvað verður um hin eldri landfræðilegu heimildasöfn sem þessar stofnanir (Landmælingar Íslands og Orkustofnun) héldu utan um fyrir samrunana.

Báðar hafa stofnanirnar varðveitt mikil landfræðileg söfn og heimildir á ýmsum sviðum sem hafa runnið inn í sameiginlega starfsemi innan hinna nýju stofnana. Hjá Orkustofnun og Landmælingum Íslands hefur mikið og gott starf verið unnið í gegn um tíðina í varðveislu- og aðgengismálum eldra efnis á netinu. Stofnanirnar fóru hins vegar í gegnum flutninga úr eldra húsnæði rétt áður og/eða í beinum tengslum við samrunana og báðar hafa stofnanirnar misst frá sér nær alla helstu reynsluboltana í gerð og umsýslu eldri hluta safnefnis þeirra. Hvort tveggja væri augljóslega uppskrift að mögulegum vandamálum. Þegar hið opinbera stefnuleysi stjórnvalda á sviði varðveislumála landupplýsinga bætist svo við er að mínu mati hætta á því að heimildir geti farið forgörðum og einnig að það dragi úr vefframsetningu eldra safnefnis á netinu. Þá er jafnframt hætta á því að tenglar í heimildir innan núverandi vefverkefna aftengist í einhverjum tilfellum, eins og oft hefur gerst.

Eins og komið hefur fram, hefur sem betur fer ýmislegt verið vel gert á þessu sviði af hálfu nokkurra opinberra stofnana, sveitarfélaga og fyrirtækja. Það er samt sáralítil samhæfing í aðgengismálum eldri landupplýsinga- og kortasafna á netinu milli opinberra aðila. Áhugi á heildarsamræmi á landsvísu í framsetningu landfræðilegra heimildasafna hjá mörgum stofnunum virðist ekki til staðar.

Til að leysa þessi mál er aðeins ein lausn. Hún felst í því að fram fari opin stefnumótandi umræða á vegum nokkurra ráðuneyta og þeirra lykilsafna,  stofnana og sveitarfélaga sem mest eiga af gögnum og öðru efni á þessu sviði, um samhæfingu á vefaðgengi. Þessar heimildir, eins og kort í víðasta skilningi, eru nú dreifðar víða. Sumt er skráð en er ósamræmt, annað aðgengilegt í sérstökum afmörkuðum veflausnum og enn annað óskráð.

Um nokkurra ára skeið hefur þó verið til íslensk hugbúnaðarlausn og virk tilraunaverkefni (Vefkortasafnið og Sérkortasafnið) til að takast á við þessa samhæfðu birtingu á öllum íslenskum kortum, hvar svo sem þau eru geymd. Það virðist hins vegar ekki áhugi á að nýta þessa lausn eða reynsluna sem að baki býr.

Fari engin umræða fram mun afskiptaleysið líklega verða áfram við völd og almennir starfsmenn á hverjum vinnustað verða þá settir í vanda þegar fram líða stundir með að taka erfiðar ákvarðanir í varðveislumálum gagna. Slíkt hefur í för með sér hættu á að heimildum verði hent eða þær glatist með einhverjum hætti. Þar með gæti orðið óafturkræfur skaði sem er á allan hátt óþarfur, en um leið fylgir hættan á að aldrei verði til á netinu aðgengilegt heildaryfirlit yfir íslensk kort gerð á 20. öldinni.

Þá er enn ónefndur sá möguleiki að vefsíðum sem stuðla að bættu vefaðgengi á þessu sviði eins og  landakort.is og landkönnun.is og kortasjám eins og Vefkortasafnið og Sérkortasafnið, verði hreinlega lokað. Þessi vefverkefni eru í einkaeigu og voru unnin í sjálfboðavinnu til að sýna fram á notagildi og möguleika, þar sem opinbert frumkvæði hefur skort. Kortasjárnar tvær hafa veitt samræmt aðgengi gegnum sérhannaða veflausn að rúmlega 1500 opinberlega útgefnum sem óútgefnum kortum, en það hefur verið talinn um fimmtungur heildarfjöldans.  Eina stofnunin þar sem öll kort úr starfseminni hafa birst í þessum samræmdu vefverkefnum eru kort Orkustofnunar. Aðeins hluti safnkosts kortasafns Landmælinga Íslands og Landsbókasafns hafa verið tengd þar inn. Kort annarra stofnana og safna eru þar ekki. Samhæfingu milli stofnananna vantar tilfinnanlega, sem hefur meðal annars nokkrum sinnum komið fram í því að tenglar í myndir af kortum hafa verið aftengdir. Þetta hefur þá gerst við það að starfsmenn eru ekki meðvitaðir um að með færslu skráa á vefþjónum og breytingu vefslóða getur orðið rof í birtingu annars staðar en á eigin vef viðkomandi stofnunar, þar sem nýjar slóðir hafa verið settar inn.

Með lokun myndi mikilvæg tilraun til heildarsamræmingar á vefaðgengi að íslenskum kortum leggjast af. En hvað er þá til ráða og hver gæti tekið við keflinu ef það væri á lausu?

• Það er á ábyrgð nokkurra opinberra stofnana og lykilsafna landsins að borga fyrir framsetningu eigin safnefnis innan verkefna sem bæta samræmt aðgengi að opinberum kortagögnum til almennings.
• Frumkvæði í vinnslu og fjármögnun verkefna við samræmda framsetningu opinberra korta er ekki hlutverk einkaaðila.
• Koma þarf til: 1) formlegt samstarf stofnana og safna með starfssamningi, 2) markviss uppbygging með því efni sem eftir er að tengja inn og 3) rekstur verkefnanna á vegum opinberra aðila til framtíðar.

Þorvaldur Bragason